Bir gök cisminin önüne başka bir gök cismi girdiğinde arkasında kalan gök cisminin tamamı ya da bir bölümü görünmez. Bu olaya tutulma denir. Tutulmalar birer gölge olayıdır ve ışığın doğrusal yolla yayıldığını kanıtlar. Dünya'dan çıplak gözle izlenebilen iki tutulma vardır: Güneş tutulması ve Ay tutulması. Bu sayfada tutulmaların oluşumunu, aralarındaki farkları, gözlem kurallarını ve tutulmaları gösteren bir model kurmayı öğreneceksin.

Tutulma Nedir?

Güneş, Ay ve Dünya zaman zaman aynı doğrultu üzerinde hizalanır. Bu hizalanma sırasında bir gök cisminin gölgesi diğerinin üzerine düşer ve gölgede kalan bölge bir süre ışık almaz.

  • Tutulmalar gölge olaylarıdır; oluşabilmeleri için Güneş, Dünya ve Ay'ın aynı doğrultuda olması gerekir.
  • Tutulmalar, ışığın doğrusal yayıldığını gösteren gözlemlerdir.
  • Tutulmalar Dünya'dan çıplak gözle görülebilir.
  • Tutulma sırasında gök cisimlerinin büyüklükleri değişmez; yalnızca gölge nedeniyle bir süre görünmez olurlar.

Güneş Tutulması

Ay, Dünya'nın çevresinde dolanırken bazı zamanlarda Güneş – Ay – Dünya aynı doğrultuda sıralanır. Bu sırada Ay, Dünya ile Güneş'in arasına girer ve Ay'ın gölgesi Dünya'nın üzerine düşer.

Görselde solda Güneş, ortada Ay ve sağda Dünya yer alır. Ay'ın gölgesi Dünya'nın yalnızca küçük bir bölümüne düştüğü için Güneş tutulması dar bir alanda gözlenir.

Özellik Güneş tutulması
Gökyüzündeki sıralama Güneş – Ay – Dünya
Araya giren gök cismi Ay
Gölgesi düşen gök cismi Dünya (Ay'ın gölgesi Dünya'ya düşer)
Ay'ın evresi Yeni Ay
Görüldüğü zaman Gündüz
Gözlendiği alan Dar bir alan
Süre Daha kısa
Gözlem güvenliği Filtreli (özel) gözlük kullanılmalıdır
  • Güneş tutulması sırasında Ay'ın gölgesinin düştüğü yerlerde Güneş bir süre görünmez.
  • Güneş'e doğrudan bakmak göze zarar verdiği için tutulma yalnızca filtreli gözlükle izlenir.

Ay Tutulması

Ay, Dünya'nın çevresinde dolanırken bazı zamanlarda Güneş – Dünya – Ay aynı doğrultuda sıralanır. Bu sırada Dünya, Güneş ile Ay'ın arasına girer ve Dünya'nın gölgesi Ay'ın üzerine düşer.

Görselde solda Güneş, ortada Dünya ve sağda Ay yer alır. Dünya'nın gölgesi Ay'ın üzerine düştüğü için Ay bir süre görünmez; bu tutulma geniş bir alandan izlenebilir.

Özellik Ay tutulması
Gökyüzündeki sıralama Güneş – Dünya – Ay
Araya giren gök cismi Dünya
Gölgesi düşen gök cismi Ay (Dünya'nın gölgesi Ay'a düşer)
Ay'ın evresi Dolunay
Görüldüğü zaman Gece
Gözlendiği alan Geniş bir alan
Süre Daha uzun
Gözlem güvenliği Özel gözlük gerekmez
  • Ay tutulması sırasında Ay tutulur, yani Dünya'nın gölgesinde kaldığı için bir süre görünmez.
  • Ay tutulması gece boyunca Dünya'nın geniş bir bölümünden görülebildiği için daha uzun sürer.

İki Tutulmanın Karşılaştırılması

Özellik Güneş tutulması Ay tutulması
Sıralama Güneş – Ay – Dünya Güneş – Dünya – Ay
Araya giren Ay Dünya
Ay'ın evresi Yeni Ay Dolunay
Zaman Gündüz Gece
Gözlendiği alan Dar Geniş
Süre Kısa Uzun
Gözlem aracı Filtreli gözlük gerekli Özel gözlük gerekmez

Kolay hatırlatma: Araya giren gök cisminin adı tutulmanın adını verir. Ay araya girdiğinde Güneş tutulması, Dünya araya girdiğinde Ay tutulması olur.

Gözlem Yaparak Öğrenelim

Malzemeler: masa lambası (Güneş), büyük bir top (Dünya), küçük bir top (Ay), karanlık bir oda.

  1. Odayı karart ve masa lambasını yak. Lambayı Güneş gibi düşün.
  2. Büyük topu lambanın önüne koy. Bu, Dünya'yı temsil eder.
  3. Küçük topu (Ay) büyük top ile lamba arasında tut. Küçük topun gölgesi büyük topun üzerine düşüyorsa Güneş tutulması modelini kurmuş olursun.
  4. Şimdi küçük topu büyük topun arkasına getir. Büyük topun gölgesi küçük topun üzerine düşüyorsa Ay tutulması modelini kurmuş olursun.
  5. Her iki durumda gölgelerin biçimini ve büyüklüğünü gözle; gözlemlerini defterine çiz.
  6. Topların yerini değiştirerek gölgenin yönünü ve büyüklüğünü değiştir; hangi durumda gölgenin daha büyük olduğunu not et.

Gözlem tablosu

Düzenek Gölge nereye düşer? Hangi tutulma modellenir?
Ay, Güneş ile Dünya arasında Ay'ın gölgesi Dünya'ya Güneş tutulması
Dünya, Güneş ile Ay arasında Dünya'nın gölgesi Ay'a Ay tutulması

Tutulmalarla İlgili Bilimsel Çıkarım

Tutulmalar yalnızca gölge olayı değil, aynı zamanda bilimsel çıkarım yapmayı sağlayan gözlemlerdir:

  • Tutulma sırasında Ay'ın gölgesinin sınırlı bir alana düşmesi, Güneş'in Ay'dan çok daha büyük olduğu çıkarımını destekler.
  • Ay tutulmasında Dünya'nın gölgesinin Ay üzerindeki biçiminin yuvarlak görünmesi, Dünya'nın küre biçiminde olduğu çıkarımını destekler.
  • Tutulmaların belirli aralıklarla yinelenmesi, gök cisimlerinin düzenli hareketler yaptığını gösterir.
  • Tutulmaların gölge ile açıklanabilmesi, ışığın doğrusal yayıldığını gösterir.

Model Kuralım

Tutulmalar, günlük malzemelerle kurulan bir modelle somutlaştırılabilir. Aşağıdaki görselde bir Güneş–Dünya–Ay modeli şematik olarak verilmiştir.

Model kurma basamakları:

  1. Modelin ölçeğini belirle: Güneş'i en büyük, Dünya'yı orta, Ay'ı en küçük küreyle temsil et.
  2. Küreleri, gerçek sıralamaya uygun biçimde yerleştir: Güneş – Dünya – Ay.
  3. Küçük topu Dünya ile Güneş arasına getirerek Güneş tutulmasını göster.
  4. Topu Dünya'nın arkasına alarak Ay tutulmasını göster.
  5. Her iki durumda gölgeyi gözle ve modelin eksik yönlerini belirle.

Modeli geliştirme: Model kurulduktan sonra yeni kanıtlarla geliştirilir:

  • Ay'ın Dünya çevresindeki dolanma hareketi, topun bir tel ya da çubuk üzerinde döndürülmesiyle gösterilebilir.
  • Modelde Ay'ın evreleri de eklenerek Yeni Ay ve Dolunay konumları işaretlenebilir.
  • Gölgenin daha belirgin görünmesi için düzenek karanlık ortamda kurulabilir.

Modelin sınırlılıkları: Modelde büyüklükler ve uzaklıklar gerçek oranlarda değildir; bu nedenle model, tutulmanın mantığını gösterir, gerçek ölçüleri göstermez.

Bilim İnsanları ve Tutulmalar

Bilim insanı Tutulmalarla ilgili katkısı
Bettani (858-929) Güneş tutulmaları üzerine gözlemler yapmış; tutulmanın halka biçiminde de gerçekleşebileceği sonucuna varmıştır.
N. Copernicus (1473-1543) Güneş merkezli evren modelini ortaya koyarak tutulmaların açıklanmasına zemin hazırlamıştır.
Galileo Galilei (1564-1642) Teleskopla yaptığı gözlemlerle Güneş merkezli modeli desteklemiş, astronomide gözlemin önemini göstermiştir.

Bu örnekler, tutulmaların yüzyıllardır gözlem ve ölçüm yoluyla incelendiğini gösterir.

Tutulmalarla İlgili Doğru Bilinen Yanlışlar

  • "Tutulma her ay olur." Yanlış; Güneş, Dünya ve Ay her ay tam aynı doğrultuda hizalanmaz.
  • "Tutulma sırasında Ay kaybolur." Yanlış; Ay gölgede kaldığı için görünmez olur, yok olmaz.
  • "Güneş tutulması gece görülür." Yanlış; Güneş tutulması gündüz gerçekleşir.
  • "Ay tutulmasını çıplak gözle izlemek zararlıdır." Yanlış; Ay tutulması özel gözlük gerektirmez. Güneş tutulmasında ise filtreli gözlük zorunludur.
  • "Tutulma her yerde aynı anda görülür." Yanlış; Güneş tutulması dar, Ay tutulması geniş bir alanda görülür.

Neler Öğrendik?

  • Tutulma, bir gök cisminin önüne başka bir gök cismi girmesiyle oluşan gölge olayıdır ve ışığın doğrusal yayıldığını kanıtlar.
  • Güneş tutulması: Güneş – Ay – Dünya sıralaması, Yeni Ay evresi, gündüz, dar alan, kısa süre, filtreli gözlük gerekir.
  • Ay tutulması: Güneş – Dünya – Ay sıralaması, Dolunay evresi, gece, geniş alan, uzun süre, özel gözlük gerekmez.
  • Araya giren gök cismi tutulmanın adını belirler.
  • Tutulmalar gözlem ve ölçümle incelenir; gölgenin biçimi ve büyüklüğü bilimsel çıkarım yapmayı sağlar.
  • Tutulmalar, Güneş–Dünya–Ay küreleriyle modellenebilir; model geliştirilebilir ancak gerçek oranları birebir yansıtmaz.