Madde Madde Bilgi

Tutulma Nedir?

  • Bir gök cisminin önüne başka bir gök cismi girdiğinde arkasındakinin tamamı ya da bir bölümü görünmez; bu olaya tutulma denir.
  • Tutulmalar birer gölge olayıdır.
  • Tutulmalar, ışığın doğrusal yolla yayıldığını kanıtlar.
  • Dünya'dan çıplak gözle iki tutulma izlenebilir: Güneş tutulması ve Ay tutulması.
  • Tutulma için Güneş, Dünya ve Ay'ın aynı doğrultuda hizalanması gerekir.

Güneş Tutulması

  • Sıralama: Güneş – Ay – Dünya.
  • Ay, Güneş ile Dünya arasına girer.
  • Ay'ın gölgesi Dünya'nın üzerine düşer.
  • Ay, tutulma gününde Yeni Ay evresindedir.
  • Gündüz gerçekleşir.
  • Dar bir alanda gözlenir.
  • Ay tutulmasına göre daha kısa sürer.
  • İzlemek için filtreli (özel) gözlük kullanılmalıdır.

Ay Tutulması

  • Sıralama: Güneş – Dünya – Ay.
  • Dünya, Güneş ile Ay arasına girer.
  • Dünya'nın gölgesi Ay'ın üzerine düşer.
  • Ay, tutulma gününde Dolunay evresindedir.
  • Gece gözlenir.
  • Geniş bir alanda görülür.
  • Güneş tutulmasına göre daha uzun sürer.
  • İzlemek için özel gözlük gerekmez.

Karşılaştırma

  • Araya giren gök cismi tutulmanın adını verir.
  • Ay araya girerse Güneş tutulması olur.
  • Dünya araya girerse Ay tutulması olur.
  • Güneş tutulması gündüz ve kısa; Ay tutulması gece ve uzundur.
  • Güneş tutulması dar alanda, Ay tutulması geniş alanda görülür.

Bilimsel Çıkarımlar

  • Ay'ın gölgesinin sınırlı bir alana düşmesi, Güneş'in Ay'dan çok büyük olduğunu gösterir.
  • Ay tutulmasında gölgenin yuvarlak görünmesi, Dünya'nın küre biçiminde olduğunu destekler.
  • Tutulmaların düzenli aralıklarla yinelenmesi gök cisimlerinin düzenli hareket ettiğini gösterir.
  • Tutulmaların gölgeyle açıklanması ışığın doğrusal yayıldığını kanıtlar.

Gözlem Kuralları

  • Güneş tutulmasını filtreli gözlük olmadan izlemek göze zarar verir.
  • Ay tutulması çıplak gözle güvenle izlenebilir.
  • Tutulma sırasında gök cisimleri kaybolmaz, gölgede kaldıkları için görünmez.
  • Gözlemler tarih ve saat ile birlikte kaydedilir.

Model Kurma

  • Güneş en büyük, Dünya orta, Ay en küçük küreyle temsil edilir.
  • Ay'ı Güneş ile Dünya arasına koymak Güneş tutulması modelini verir.
  • Ay'ı Dünya'nın arkasına koymak Ay tutulması modelini verir.
  • Model karanlık ortamda kurulursa gölge daha belirgin görünür.
  • Ay'ın Dünya çevresinde dolanması, topun tel üzerinde döndürülmesiyle gösterilebilir.
  • Model gerçek oranları yansıtmaz; yalnız tutulmanın mantığını gösterir.

Bilim İnsanları

  • Bettani, Güneş tutulmalarını gözlemlemiş ve tutulmanın halka biçiminde de olabileceğini ortaya koymuştur.
  • Copernicus, Güneş merkezli evren modelini ortaya koymuştur.
  • Galileo, teleskopla yaptığı gözlemlerle Güneş merkezli modeli desteklemiştir.

Sık Yapılan Hatalar

  • "Tutulma her ay olur" yanlıştır; her ay tam hizalanma gerçekleşmez.
  • "Güneş tutulması gece görülür" yanlıştır; gündüz gerçekleşir.
  • "Ay tutulması için özel gözlük gerekir" yanlıştır; özel gözlük gerekmez.
  • "Tutulma sırasında Ay yok olur" yanlıştır; yalnızca görünmez olur.
  • Güneş tutulması ile Ay tutulmasında araya giren cisimler karıştırılmamalıdır.