|
Tutulma Nedir?
- Bir gök cisminin önüne başka bir gök cismi girdiğinde arkasındakinin tamamı ya da bir bölümü görünmez; bu olaya tutulma denir.
- Tutulmalar birer gölge olayıdır.
- Tutulmalar, ışığın doğrusal yolla yayıldığını kanıtlar.
- Dünya'dan çıplak gözle iki tutulma izlenebilir: Güneş tutulması ve Ay tutulması.
- Tutulma için Güneş, Dünya ve Ay'ın aynı doğrultuda hizalanması gerekir.
Güneş Tutulması
- Sıralama: Güneş – Ay – Dünya.
- Ay, Güneş ile Dünya arasına girer.
- Ay'ın gölgesi Dünya'nın üzerine düşer.
- Ay, tutulma gününde Yeni Ay evresindedir.
- Gündüz gerçekleşir.
- Dar bir alanda gözlenir.
- Ay tutulmasına göre daha kısa sürer.
- İzlemek için filtreli (özel) gözlük kullanılmalıdır.
Ay Tutulması
- Sıralama: Güneş – Dünya – Ay.
- Dünya, Güneş ile Ay arasına girer.
- Dünya'nın gölgesi Ay'ın üzerine düşer.
- Ay, tutulma gününde Dolunay evresindedir.
- Gece gözlenir.
- Geniş bir alanda görülür.
- Güneş tutulmasına göre daha uzun sürer.
- İzlemek için özel gözlük gerekmez.
Karşılaştırma
- Araya giren gök cismi tutulmanın adını verir.
- Ay araya girerse Güneş tutulması olur.
- Dünya araya girerse Ay tutulması olur.
- Güneş tutulması gündüz ve kısa; Ay tutulması gece ve uzundur.
- Güneş tutulması dar alanda, Ay tutulması geniş alanda görülür.
Bilimsel Çıkarımlar
- Ay'ın gölgesinin sınırlı bir alana düşmesi, Güneş'in Ay'dan çok büyük olduğunu gösterir.
- Ay tutulmasında gölgenin yuvarlak görünmesi, Dünya'nın küre biçiminde olduğunu destekler.
- Tutulmaların düzenli aralıklarla yinelenmesi gök cisimlerinin düzenli hareket ettiğini gösterir.
- Tutulmaların gölgeyle açıklanması ışığın doğrusal yayıldığını kanıtlar.
Gözlem Kuralları
- Güneş tutulmasını filtreli gözlük olmadan izlemek göze zarar verir.
- Ay tutulması çıplak gözle güvenle izlenebilir.
- Tutulma sırasında gök cisimleri kaybolmaz, gölgede kaldıkları için görünmez.
- Gözlemler tarih ve saat ile birlikte kaydedilir.
Model Kurma
- Güneş en büyük, Dünya orta, Ay en küçük küreyle temsil edilir.
- Ay'ı Güneş ile Dünya arasına koymak Güneş tutulması modelini verir.
- Ay'ı Dünya'nın arkasına koymak Ay tutulması modelini verir.
- Model karanlık ortamda kurulursa gölge daha belirgin görünür.
- Ay'ın Dünya çevresinde dolanması, topun tel üzerinde döndürülmesiyle gösterilebilir.
- Model gerçek oranları yansıtmaz; yalnız tutulmanın mantığını gösterir.
Bilim İnsanları
- Bettani, Güneş tutulmalarını gözlemlemiş ve tutulmanın halka biçiminde de olabileceğini ortaya koymuştur.
- Copernicus, Güneş merkezli evren modelini ortaya koymuştur.
- Galileo, teleskopla yaptığı gözlemlerle Güneş merkezli modeli desteklemiştir.
Sık Yapılan Hatalar
- "Tutulma her ay olur" yanlıştır; her ay tam hizalanma gerçekleşmez.
- "Güneş tutulması gece görülür" yanlıştır; gündüz gerçekleşir.
- "Ay tutulması için özel gözlük gerekir" yanlıştır; özel gözlük gerekmez.
- "Tutulma sırasında Ay yok olur" yanlıştır; yalnızca görünmez olur.
- Güneş tutulması ile Ay tutulmasında araya giren cisimler karıştırılmamalıdır.
|