Maddelerin Isı Etkisiyle Değişimi

Demiryolu raylarında ısınan rayın uzaması için bırakılan genleşme aralığı ve bağlantı düzeni.

Maddeler ısı aldıklarında ya da ısı verdiklerinde çeşitli değişimler yaşar. Bu değişimleri evde, okulda ve doğada gözlemleyebiliriz. Isı etkisiyle maddelerde görülen değişimlerden bazıları ısınma-soğuma ile genleşme-büzülmedir.

Isınma ve Soğuma

Isı alan maddeler ısınır; sıcaklıkları artar. Örneğin ocağa konan çaydanlıktaki su ısınır.
Isı veren maddeler soğur; sıcaklıkları azalır. Örneğin buzdolabına konulan içecek soğur.
Sıcaklığı termometre ile ölçeriz. Isı, sıcak maddeden soğuk maddeye doğru akar.

Genleşme

Isınan maddelerin boyu ya da hacmi artar. Bu olaya genleşme denir.

Demiryolu rayları arasında boşluk bırakılır; çünkü yazın ısınan raylar uzar, yani genleşir.
Elektrik ve telefon telleri yazın ısınınca sarkar.
Sıkışan kavanoz kapağı sıcak suya tutulunca genleşir ve kolayca açılır.
Termometredeki sıvı ısınınca yükselir.

Büzülme

Soğuyan maddelerin boyu ya da hacmi azalır. Bu olaya büzülme denir.

Kışın soğuyan elektrik telleri gerginleşir, yani büzülür.
Soğuyan raylar kısalır; bu yüzden raylar arasındaki genleşme aralıkları önemlidir.
İçinde hava bulunan bir balon soğuk ortamda küçülür.

Deney Yapalım

Sıkışmış bir kavanoz kapağını açmak için kapağın olduğu kısmı sıcak suya batırmak basit bir deneydir: Kapak ısınınca genleşir ve kolayca açılır. Bu deneyi bir yetişkinin gözetiminde yapabilirsiniz. Böylece ısının maddeler üzerindeki etkisini kendiniz gözlemlersiniz.

Unutma!

Isı alan madde ısınır ve genleşir; ısı veren madde soğur ve büzülür.
Raylar ve teller gibi yapılarda genleşme için bilinçli olarak boşluk bırakılır.
Aynı madde ısındığında ve soğuduğunda farklı davranır; bunu gözlem ve deneylerle görebiliriz.