Destek ve hareket sistemi; kemik, kıkırdak, eklem ve kaslardan oluşur. Kemikler iskeleti oluşturarak vücuda destek olur, iç organları korur ve kaslarla birlikte hareketi sağlar. Kemikler şekillerine göre uzun, kısa ve yassı olmak üzere üç gruba ayrılır; kemiklerin birleştiği yerlere eklem, hareketi sağlayan yapılara ise kas denir. Kaslar kasılıp gevşeyerek kemikleri çeker ve hareket gerçekleşir. Destek ve hareket sisteminin sağlığı için dengeli beslenmek, düzenli spor yapmak ve doğru duruş alışkanlığı kazanmak gerekir.
Kemik
İskeleti oluşturan ana yapılar kemiklerdir. Sert ve canlı yapıda olan kemikler vücuda destek olur, iç organları korur, mineral depolar ve kan hücreleri üretir. Yetişkin bir insanda 206 kemik bulunur; bu kemikler eklemlerle birbirine bağlıdır.
| Kemik çeşidi | Özelliği | Örnekleri |
|---|---|---|
| Uzun kemik | Boyu eninden fazladır | Pazu, uyluk, kaval, baldır kemikleri |
| Kısa kemik | Boyu ve eni birbirine yakındır | El ve ayak bilek kemikleri, omurlar |
| Yassı kemik | Levha biçimindedir | Kafatası, kürek, kaburga, leğen kemikleri |
Kıkırdak
İnsan embriyosunun iskeleti ilk dönemlerde kemik kadar sert olmayan, esnek yapılı kıkırdak dokudan oluşmuştur. Büyümeyle birlikte kıkırdak dokunun bir kısmı sertleşerek kemik yapıya dönüşür.
Kıkırdak doku; burun, kulak kepçesi, soluk borusu, kemiklerin uçları, kemiklerin birleşme noktaları ve omur kemikleri arasında bulunur. Görevleri şunlardır:
- Hareket sırasında kemiklerin birbirine sürtünmesini ve aşınmasını önler.
- Soluk borusunun biçiminin korunmasını ve sürekli açık kalmasını sağlar.
- Büyüme döneminde uzun kemiklerin uzamasında görev alır.
Eklem
Kemiklerin bir araya geldiği bağlantı yerlerine eklem denir. Eklemler hareket yeteneklerine göre üç gruba ayrılır.
- Oynar eklemler: Hareket yeteneği en fazladır; kol ve bacaklarda bulunur. Eklemlerin arasında hareketi kolaylaştıran eklem sıvısı vardır. Yürüme, koşma ve yüzme oynar eklemlerle gerçekleşir.
- Yarı oynar eklemler: Hareket yeteneği kısıtlıdır; omurlar arasında bulunur, kemiklerin arasında kıkırdak yer alır.
- Oynamaz eklemler: Hareket yeteneği yoktur; kafatası kemikleri arasında bulunur.
Kas Sistemi
Kaslar kas hücrelerinden oluşur ve kasılıp gevşeme özelliğine sahiptir. Kasılan kas kalınlaşıp boyu kısalır, gevşeyen kas incelip boyu uzar; kaslar kemikleri çekerek hareketi sağlar. Kaslar ayrıca iç organların çalışmasında görev alır.
| Kas çeşidi | Bulunduğu yer | Özelliği |
|---|---|---|
| Çizgili kas | İskeletin etrafı; kol, bacak, parmak | İsteğimizle çalışır, hızlı kasılır, çabuk yorulur |
| Düz kas | Mide, bağırsak gibi iç organlar | İsteğimiz dışında çalışır, yavaş kasılır, yorulmaz |
| Kalp kası | Yalnızca kalp | İsteğimiz dışında çalışır, yaşam boyu sürekli çalışır |
Örnek: Kolumuzu büktüğümüzde kolun iç tarafındaki kas kasılırken dış tarafındaki kas gevşer. Böylece zıt çalışan kas çiftleri hareketi sağlar.
Destek ve Hareket Sisteminin Sağlığı
Destek ve hareket sisteminin sağlığını korumak için şu davranışlar kazanılmalıdır:
- Dengeli ve düzenli beslenmek (kemik sağlığı için kalsiyum ve D vitamini önemlidir).
- Düzenli spor yapmak; kasları ve kemikleri güçlendirir.
- Oturma biçimine dikkat etmek; uzun süre eğri ve hareketsiz oturmamak.
- Yük kaldırırken dizlerden destek almak; bel ve sırttan eğilmemek.
- Eşya taşırken ağırlığı dengeli paylaştırmak, ağır çantayı tek omuzda taşımamak.
- Ayak tabanına uygun, bel sağlığını destekleyen ayakkabı seçmek.
Bu sistemde kemik kırılması, kemik çatlakları, romatizma, skolyoz (omurga eğriliği) gibi ağrılı hastalıklar görülebilir; düzenli sağlık kontrolü ve doğru alışkanlıklar bu riskleri azaltır.
Sık Karıştırılan Noktalar
- Eklem ile kıkırdak aynı şey değildir: Eklem kemiklerin birleşme yeridir, kıkırdak ise bu bölgede sürtünmeyi azaltan esnek dokudur.
- Kalp kası ile çizgili kas karıştırılmamalıdır: Kalp kası yalnızca kalpte bulunur ve istemsiz çalışır.
- Kasılan kas uzamaz: Kasılınca kısalıp kalınlaşır; uzayan kas gevşemiş kastır.
- Kemikler cansız değildir: Canlı yapıdadır, kan hücresi üretir ve mineral depolar.
Neler Öğrendik?
- Destek ve hareket sistemi kemik, kıkırdak, eklem ve kaslardan oluşur; kemikler iskeleti oluşturur.
- Yetişkin insanda 206 kemik vardır; kemikler uzun, kısa ve yassı olarak gruplandırılır.
- Kıkırdak sürtünmeyi azaltır, soluk borusunu korur ve kemik uzamasında görev alır.
- Eklemler oynar, yarı oynar ve oynamaz olarak sınıflandırılır.
- Kaslar çizgili, düz ve kalp kası olarak üç çeşittir; kasılıp gevşeyerek hareketi sağlar.
- Sistem sağlığı için dengeli beslenme, düzenli spor, doğru duruş ve doğru yük kaldırma gerekir.