Maddelerin Isı Etkisiyle Değişimi
Maddeler ısı aldıklarında ya da ısı verdiklerinde çeşitli değişimler yaşar. Bu değişimleri evde, okulda ve doğada gözlemleyebiliriz. Isı etkisiyle maddelerde görülen değişimlerden bazıları ısınma-soğuma ile genleşme-büzülmedir.
Isınma ve Soğuma
- Isı alan maddeler ısınır; sıcaklıkları artar. Örneğin ocağa konan çaydanlıktaki su ısınır.
- Isı veren maddeler soğur; sıcaklıkları azalır. Örneğin buzdolabına konulan içecek soğur.
- Sıcaklığı termometre ile ölçeriz. Isı, sıcak maddeden soğuk maddeye doğru akar.
Genleşme
Isınan maddelerin boyu ya da hacmi artar. Bu olaya genleşme denir.
- Demiryolu rayları arasında boşluk bırakılır; çünkü yazın ısınan raylar uzar, yani genleşir.
- Elektrik ve telefon telleri yazın ısınınca sarkar.
- Sıkışan kavanoz kapağı sıcak suya tutulunca genleşir ve kolayca açılır.
- Termometredeki sıvı ısınınca yükselir.
Büzülme
Soğuyan maddelerin boyu ya da hacmi azalır. Bu olaya büzülme denir.
- Kışın soğuyan elektrik telleri gerginleşir, yani büzülür.
- Soğuyan raylar kısalır; bu yüzden raylar arasındaki genleşme aralıkları önemlidir.
- İçinde hava bulunan bir balon soğuk ortamda küçülür.
Deney Yapalım
Sıkışmış bir kavanoz kapağını açmak için kapağın olduğu kısmı sıcak suya batırmak basit bir deneydir: Kapak ısınınca genleşir ve kolayca açılır. Bu deneyi bir yetişkinin gözetiminde yapabilirsiniz. Böylece ısının maddeler üzerindeki etkisini kendiniz gözlemlersiniz.
Unutma!
- Isı alan madde ısınır ve genleşir; ısı veren madde soğur ve büzülür.
- Raylar ve teller gibi yapılarda genleşme için bilinçli olarak boşluk bırakılır.
- Aynı madde ısındığında ve soğuduğunda farklı davranır; bunu gözlem ve deneylerle görebiliriz.